144. Gerhilds 128ste kunstrubriek. Vrijheid en toortsen 1

 

Home  »   Kunst en Cultuur  »   144. Gerhilds 128ste kunstrubriek. Vrijheid en toortsen 1

Geplaatst op 20/04/2017

Auteur Gerhild van Rooij, Adam en Eva, Loman (©Sietse de Boer)

Nr. 144 | Gerhilds 128ste kunstrubriek (2017)

Vrijheid en toortsen 1

128e kb 1 leeuw ere begraafpl
1.De leeuw op de toorts op de begraafplaats in Leeuwarden (foto NN)

Bevrijding 15 april – 4 mei

Friesland (gemeentes Leeuwarden, Opsterland, Smallingerland). In het straatbeeld, in openbare parken en op beladen locaties waar ten gevolge van oorlogshandelingen slachtoffers vielen bij bruggen, wegen, waterwegen of particuliere, bedrijfs- en overheidsgebouwen en in het veld en bossen herinneren monumenten aan wie er vielen voor de vrede. De Herdenkingen Friese Bevrijdingsdag 15 april en de Nationale Herdenking 4 mei vinden plaats bij monumenten die tussen 1940-1945 gevallenen memoreren en de in 1945 herkregen vrijheid.

128e kb 2 opeinde 4graven
2. Toortsen op oorlogsgraven in Opeinde, gemeente Smallingerland (foto auteur)

Toorts als monument

In deze beelden, groepsbeelden en reliëfs voor vervolgden, weggevoerden, verzetshelden en burgerslachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog zie je vaak een toorts of lichtfakkel die ook het symbool is van de Stichting 4 en 5 mei. In Friesland herinneren op 84 graven stenen toortsen op de terpen voor gevallen verzetslieden. Ze lijken op obelisken of gedenknaalden omdat ze ook vierkant zijn en van steen, maar de toortsen worden niet naar boven toe iets dunner en eindigen ook niet met een stompe piramidevormige punt. De twee meter hoge stenen toortsen hebben bovenaan een sluitstuk in de vorm van een geabstraheerde gebeeldhouwde vlam.

128e kb 3 opeinde gerardus wagenaar3. Detail viervoudig grafmonument in Opeinde (foto auteur)

Afspraak, zorg voor nabestaanden

In die vlam is aan de voorzijde een diepreliëf vlak gebeiteld met daarop de Nederlandse leeuw. Deze Friese toortsen zijn uit solidariteit voortgekomen en vormen samen een over Friesland uitgestrekt groepsmonument van saamhorigheid tot over de dood. Drie dagen na de bevrijding van Friesland werd de Vereniging Friesland 1940-1945 opgericht om de belangen te behartigen van nabestaanden van omgekomen verzetslieden. Het verzet bestond vooral uit jonge mannen, die vaak net een gezin hadden gesticht en zij hadden samen afgesproken: “Als er met één van ons iets gebeurt, zal de rest voor de nabestaanden zorgen.”

128e kb 4 bakkeveen hempenius tow
4. Graf man en vrouw in Bakkeveen, gemeente Opsterland (foto auteur)

Dankbaar voor verzet

Iedereen die op enigerlei wijze betrokken was geweest bij het verzet tegen de bezetter kon lid worden van *Vereniging Friesland 1940-1945, die het als haar plicht beschouwde om bij de graven van gevallen verzetsstrijders monumenten te laten plaatsen. Dat getuigde van dankbaarheid voor het offer dat de overledene had gebracht. De vereniging schreef samen met de Commissie Oorlogsgedenktekenen 1940-1945 een prijsvraag uit voor het ontwerpen van een Friese gedenksteen om te plaatsen op graven van hen, die in de jaren 1940-1945 hun leven gaven voor vaderland, vrijheid en recht.

128e kb 5 duimtjer

  5. Portret Duintjer (foto schatkamer.nai.nl)

Marius Frans Duintjer

Februari 1946 viel de keuze op het toorts-ontwerp van de Amsterdamse architect Marius Frans Duintjer (22 december 1908 – 2 mei 1983), die in de oorlog drie concentratiekampen overleefde.. Het maken van die toortszuilen en het inrichten van de bijbehorende graven werd uitbesteed aan een combinatie van tien Friese steenhouwers. De nog actieve Stichting Friesland 1940-1945 in Drachten en vanaf 1947 in Leeuwarden, was de uitvoeringsorganisatie van de gelijknamige vereniging en betaalde het maken en plaatsen.

128e kb 6 ureterp wiebe ge de boer

6. Graf tekst in Ureterp, gemeente Opsterland (foto auteur)

Collecte, tentoonstelling en tafrelenspel

Onder de leus: Hun offer eischt uw offer, werd vlak na de oorlog in korte tijd vijf miljoen gulden opgehaald via collecte met onder meer melkbussen die door al het kleingeld vaak niet meer te tillen waren. Twee derde van het bedrag ging naar Stichting Friesland 1940-1945, een derde naar Stichting Sneek 1940-1945, die zich over de nabestaanden van verzetsmensen in het (zuid)westen van Friesland bekommerde. De vereniging zamelde ook geld in via de reizende tentoonstelling: Strijdend Friesland  en de opvoering van het taferelenspel: Den Vaderlandt Ghetrouwe. De Stichting wierf donateurs met wervingsacties, affiches van Jan Hallema, folders, advertenties en via de radio.

128e kb 7. 1935 Marius Duintjer

7. Marius Duintjer in zijn werkkamer omstreeks 1935 (Bron: Architectenbureau Duintjer – 2003)

1948, materiaalschaarste

De zuilen alleen al kostten zeshonderd gulden per stuk. De plaatsing van de grafmonumenten nam veel tijd in beslag. Er was na de oorlog materiaalschaarste en ontwerper Duintje stelde hoge eisen waaraan het grafmonument moest voldoen. De vervaardiging van de toortsen nam veel meer tijd dan voorzien. Niet alleen het handmatig hakken van de zuil met sluitstuk, maar ook het letterhakken is arbeidsintensief, zeer secuur werk dat fysiek en mentaal veel vraagt van de uitvoerder. De meeste zuilen werden in 1948 geplaatst, vaak met een kleine ceremonie erbij. Meer over de tekst op de zuil in de kunstrubriek op 4 mei (deel twee)**

2017, ©Gerhild van Rooij (tekst en foto’s)

Noten, bronnen
*Deze werd in 2010 opgeheven, de taken zijn overgenomen door de gelijknamige stichting.

** Bronnen en tekst van toorts in deel 2:  Nr. 146 | Gerhilds 130ste Kunstrubriek. Vrijheidstekt 2 (oorspronkelijk in de online Pluskrant.nl en in de Weekbrief voor abonnees op donderdag 4 mei 2017, dag van Nationale herdenking)

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *