130. Gerhilds 118de Kunstrubriek Rottevalle en Tytsjerksteradiel

 

Home  »   Kunst en Cultuur  »   130. Gerhilds 118de Kunstrubriek Rottevalle en Tytsjerksteradiel

Geplaatst op 27/01/2017

Auteur Gerhild van Rooij, Adam en Eva, Loman (©Sietse de Boer)

Nr. 130 | Gerhilds 118de Kunstrubriek (2017)

Rottevalle en Tytsjerksteradiel

118e kb 1 wapen smallingerland DSC 5261b

  1. Wapen Smallingerland op drie gemeentegrenzen monument (foto ©auteur)

1617, 1618

Rottevalle. Het dorp Rottevalle, in Fries Rottefalle, ligt in de gemeente Smallingerland. De dorpsnaam komt voor het eerst voor in een koopcontract uit het jaar 1618. Op kaarten uit 1617 zijn  aan de zuidkant van de Lits al enkele woningen te zien. In het gehucht vormden turfwinning en scheepvaart de belangrijkste bron van inkomsten. Rottevalle kreeg langs de vaarwegen Lits en Brouwersgrêft steeds meer woningen en enkele boerderijen. Het dorp groeide ook nadat de turfwinning was gestopt en toen de vaarwegen niet meer in gebruik waren en deels gedempt.

118e kb 2 wapen 8karspelen DSC 5260b

2. Wapen Achtkarspelen op drie gemeentegrenzen monument (foto ©auteur)

Mulder en Muldersplein

De Munein (het Moleneind) ligt in het verlengde van de haven en aan de Lits en is vernoemd naar de standaardmolen die hier vroeger stond. Midden in het dorp ligt het Muldersplein, dat is niet naar de molenaar van de voormalige molen is genoemd, maar naar de vroegere postkantoorhouder. Mulder betekende veel voor het verenigingsleven van het dorp en is ook jarenlang wethouder van Achtkarspelen geweest. Op het plein staat nu een monument dat uit drie manshoge plaquettes bestaat. Deze vormen een driehoek als van een kamerscherm, elk segment staat in de richting van een voormalige grietenij, nu gemeente, waaronder die van Achtkarspelen.

118e kb 3 mulderl smland wapen DSC 5263b

3. Tekst op Drie gemeentegrenzen monument, Rottevalle (foto  ©auteur)

Tekst op grenspunt

Op het monument staat de volgende tekst:

HET DORP ROTTEVALLE VOORHEEN
GELEGEN IN DE GEMEENTEN
ACHTKARSPELEN, SMALLINGERLAND
EN TIETJERKSTERADEEL IS OP
1 OCT. 1943 GEHEEL BIJ SMALLINGERLAND
GEVOEGD. DEZE STEEN IS GEPLAATST OP
HET PUNT WAAR DE GEMEENTEGRENZEN SAMEN KWAMEN

118e kb 4 smallingerl. schotanus

4. Wapen Tietsjerksteradeel op kaart (staat ook op het drie gemeentengrenzen monument) (foto ©auteur)

Waterschapsverband

Tytsjerksteradiel, op het monument nog Tietjerksteradeel geschreven, heeft als hoofdplaats Burgum, tot invoering van de Friese plaatsnamen was dat Bergum. De plaats uit de Middeleeuwen had rond 1100 al een kerk. De oude naam Berchem betekent woonplaats of heem (hem) op een hoogte of berg (berch). Het dorp Tytsjerk werd in 1392 Thiatzercka genoemd en is naamgever van de grietenij Tytsjerksteradeel, mogelijk dankzij de waterstaatkundige ligging. Toen de grietenijen tussen 1100-1300 ontstonden, was er een verbond van dorpen in waterschapsverband. Voor het droogleggen van veenmoerassen moest de afvoer van overtollige water gemeenschappelijk geregeld worden. In Tytsjerksteradiel ging het water van het lage oostelijke deel via de lage westelijke landerijen naar de Middelzee, daarbij lag Tytsjerk heel strategisch.

118e kb 5 oenk tryntsje 6256

5. Tryntsjemuoi en har sân soannen, brons  op opgemetselde bakstenen sokkel, Oentsjerk, Annet Haring (foto © auteur)

Trynwâlden, Tryntsjemuoi

Oentsjerk. Er is nog een mooi verhaal over de herkomst van de naam Tytsjerk. Het is één van de zes kerkdorpen die met het dorp Wijns of Wyns vernoemd zouden zijn naar de zonen van oermoeder Trijn. Haar naam is, naar men vermoedt, afgeleid van Katarina. In het Fries heet ze Trynstje of Kaatsje muoi, stichter van de Trynwâlden, letterlijk bosgebieden van Trijntje. (Ook bekend als Thrimwalda, Drie Wouden). Zoon Tyte stichtte de nederzetting Tytsjerk, de kerk van Tiete, Tite of Tyte, de naam waaraan Tytsjerksteradiel haar naam ontleent. In Oentsjerk, het dorp van Oene, staat een daarvoor aangelegd miniplantsoen hoek Rengersweg-Heemstrasingel een bronzen beeld Tryntsje-moai en har sân soanen. Annet Haring ontwierp het in haar atelier in een boerderij in Rotterhaule.

Wapen Tystjerksteradiel en kaart

In Tytsjerksteradiel in de buurt van het Burgumer Mar zijn archeologische vondsten gedaan die wijzen op een hele oude bewoning uit de Steentijd. Er zijn stenen gebruiksvoorwerpen van rendierjagers teruggevonden en latere jager-verzamelaars van de Midden Steentijd. Zij joegen o.m. op herten en wilde varkens, visten en verzamelden vruchten en knollen. Later leefden de bevolking van vervening, visserij, veeteelt, akkerbouw en jacht. In het wapen zie je een schepnet, zeis en jachthoorn en die passen historisch gezien ook bij Rottevalle. (Rechtsboven op de Grietenijkaart Smallingerland). Bernardus Schotanus à Sterringa kreeg in 1682 opdracht van Gedeputeerde Staten van Friesland om nieuwe kaarten te maken van alle grietenijen in de provincie. Eerder had hij zijn vader Christianus Schotanus geassisteerd bij het maken van de kaarten en plattegronden in de “Beschrijvinge van de Heerlyckheydt van Frieslandt”(1664). De opdracht resulteerde in de “Friesche Atlas” uit 1698. Een tweede, verbeterde druk werd in 1718 samengesteld door François Halma, drukker voor de Friese Staten.

© Gerhild van Rooij

Bronnen
Gemeente Smallingerland, Gemeente Tytsjerksteradiel, Gemeente Achtkarspelen
Keunstwurk.nl, RKD.nl, Tresoar.nl (kaart)
T. Groenedijk. Nederlandse Plaatsnamen. Slingenberg Boekprodukties – Hoogeveen 2000. ISBN 9076113815

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *