116. Gerhilds 106de kunstrubriek. bittertjes, beelden en watertoren

 

Home  »   Kunst en Cultuur  »   116. Gerhilds 106de kunstrubriek. bittertjes, beelden en watertoren

Geplaatst op 03/11/2016

Nr. 116 Gerhilds 106de kunstrubriek (2016)

Bittertjes, beelden en watertoren


106e kb 1 watertoren Lhuzendet

  1. Rijksmonument Liphúster Watertoren (foto Ud Ockema, RCE.nl)

Lokale bittertjes

Lippenhuizen. Veel streken en plaatsen hebben een eigen bittertje of likeur. Bittertjes bevatten honderd gram suiker per liter, likeur nog meer. Het streekproduct is vaak verbonden meteen historisch persoon, figuur, product of iconografisch erfgoed, zoals het Peijeslokje in Drachten met het beeld Peije van Wilstra en het Liphúster Heidebittertje met de heide, watertoren en het beeld Liphúster Harker van Piet de Jong. Beide beelden verwijzen naar historische figuren.*

De Liphúster harker

Het oude etiket van het heidebittertje had een witte achtergrond waarop diagonaal geplaatste plompeblêden zoals op de Friese vlag en op de voorgrond de markante Liphúster watertoren als symbool voor het Friese dorp. Op het nieuwe etiket is naast diezelfde toren de Liphúster Harker geplaatst, zoals vormgegeven in het beeld voor Dorpshus De Mande in Lippenhuzen. Dit beeld is beschreven in mijn 49ste kunstrubriek van 12 augustus 2015, waarin verwees ik naar de omslag van De harker, de dorpskrant van Lippenhuizen, waarop de getekende, voor het dorp beeldbepalende watertoren vooroverbuigt naar het Liphúster harkertje, als stripfiguur.

106e kb 2 L.h harker de Jong

2. De harker, Piet de Jong op oude locatie in Lippenhuizen (foto Keunstwurk)

Watertoren symbool

Het Friese rijm op het etiket van de kleine en grote kruiken met dit lokale heidebittertje verwijst eveneens naar de toren en dorpsgeschiedenis en luidt:

Us doarp mei toer en heide
En ûntstien fanút it fean
Dat wol syn ik bewarje
En op eigen fuotten stean

In het Nederlands:
Ons dorp met toren en heide
En vanuit het veen ontstaan
Dat wil zijn eigen ik bewaren
En op eigen benen staan.

106e kb 6 Liphuster kruidenlikeur

3. Liphúster Heidebittertje (foto faberswineworld.n)

Heidebittertje

Het Liphúster bittertje wordt gepresenteerd als heidebittertje en is ‘gearstald út ferskate krûden dy’t mei soarch en omtinken nei âld Liphúster foarskrift tamakke binne’, dus samengesteld uit verschillende kruiden die met zorg en aandacht naar oud Liphúster recept zijn bereid. Dit drankje wordt aangeprezen met: “Aan strijdlust heeft het de dappere Liphústers nooit ontbroken. Ergens in het gewest Fryslân ligt hun nederzetting verscholen tussen heidevelden, bossen en turfvaart. Onaanzienlijk en geslagen? Nee, de inwoners koesteren een geheim dat zij met liefhebbers graag willen delen. Hun wonderdrank maakt onoverwinnelijk doordat het de gemeenschapszin & saamhorigheid stimuleert. Een hartversterking die, met mate genoten, super vitaal maakt. Een levenselixer.”

106e kb 4 Justus v Maurik foto Goupil Co

4.  Justus van Maurik, foto Goupil & Co, dnbl.nl

Elixer, Justus van Maurik

Likeuren en bittertjes waren oorspronkelijk geneeskrachtige drankjes en oppeppers. In 1884, schreef Justus van Maurik in zijn boek Burgerluidjes:

Heb je hoofdpijn, een sterk bittertje;
en heb je geen eetlust dan twee.
Voel je je heelemaal onlekker,
dan ’s avonds een stijven grog en naar bed.
Ziedaar! dat is naar mijne meening een kort begrip van de geneeskunde.

106e kb 5 Jeneverbesen

 

5. Jeneverbes (foto Radbak, CCSA, nl)

Heilzame kruiden

Eeuwenlang maakten monniken naast bier en wijn ook kloosterbittertjes en likeuren. Ze lieten heilzame kruiden, voor een deel afkomstig van de heide, op alcohol trekken. De etherische oliën van de gedroogde planten en kruidendelen, zoals bladen, stengels, wortels, schors, bloesems of zaden, losten in de jenever of brandewijn op. De suiker werd toegevoegd voor een lekkere smaak en als medicijn. It Fryske Gea noemde in 2013 de Juniperus communis of jeneverbes nog in haar inventarisatie van planten in het gebied van de natte Liphústerheide en zandverstuiving. De jeneverbes werd en wordt nog gebruikt om jenever te maken. Er groeien meer kruiden op de heiden, die voor een deel voor bittertjes gebruikt kunnen worden, en ook wordt er nog heidehoning gehaald, waarmee heidebittertjes vaak gezoet werden.106e kb 7 Peijeslokje sep 2015 004b

6. Peijeslokje, Sligro Drachten (foto auteur)

Peije slokje

Drachten. Koffie likorette en Kruidenlikorette genaamd Peije slokje, beiden in heupflakonfles, hebben een beeldvullende foto van het beeld van Peije aan de vaart in Drachten. Dit beeld van Mindert Wilstra is beschreven in Pluskrant Magazine (september 2015, pagina 18-19). Het originele beeld stond in Schouwburg de Lawei, daarnaast kwam er een bronzen versie in de winkelstraat in het centrum. Die Peije, naamgever van Stichting trekharmonicamuziek Peije, staat nu bij de vaart waar hij alse laatste speelman van De Friese Wouden harmonica speelde. Hij was in heel Friesland bekend.

2016, ©Gerhild van Rooij

Bronnen
Itfryskegea.nl
Keunstwurk.nl
RCE.nl
dbnl.nl
zie tekst, fotobijschriften

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *